هر تابستان، شهر جونو در آلاسکا نفس خود را در سینه حبس میکند. آب حاصل از ذوب یخچال عظیم مندنهال در یک حوضچه جمع شده و یک دریاچه عظیم با سد یخی ایجاد میکند. و هر تابستان، خطر وقوع یک سیل ناگهانی فاجعهبار افزایش مییابد. این فقط یک مشکل محلی نیست؛ بلکه پیشنمایشی هولناک از یک بحران رو به رشد جهانی است.
با گرم شدن سیاره ما، یخچالهای کوهستانی با سرعتی نگرانکننده در حال عقبنشینی هستند. این عقبنشینی فرورفتگیهای وسیعی را به جای میگذارد که با آب ذوبشده پر میشوند و آنچه را که به عنوان دریاچههای یخچالی شناخته میشود، تشکیل میدهند. بسیاری از این دریاچهها به شکلی ناپایدار توسط سدهای یخی یا سنگ و رسوبات سست (مورن) نگه داشته شدهاند. زمانی که این سدها فرو میریزند، نتایج ویرانگری به بار میآورند.
این پدیده که به عنوان سیل طغیانی دریاچه یخچالی (GLOF) شناخته میشود، سیلی از آب، یخ و آوار را به پایین درههای کوهستانی روانه میکند. در آگوست ۲۰۲۵، جونو شاهد طغیان بیسابقهای از حوضچه خودکشی (Suicide Basin) خود بود که منجر به تخلیه ساکنان و آزمایش سدهای جدید سیل شد. قدرت این آب عظیم است و میتواند کل جوامع را در مسیر خود نابود کند.
خطری جهانی با تاریخی تراژیک
این خطر محدود به آلاسکا نیست. از هیمالیا تا آند، جوامع در سایه این بمبهای ساعتی زندگی میکنند.
- در اکتبر ۲۰۲۳، یک سیل طغیانی در هیمالیای سیکیم بیش از ۳۰ پل و یک نیروگاه برقآبی بزرگ را ویران کرد و با هشداری اندک، جان بیش از ۵۰ نفر را گرفت.
- تاریخچه چنین فجایعی تلخ است. در سال ۱۹۴۱، ریزش بهمن به دریاچه پالکاکوچا در آند پرو، سیلی را به راه انداخت که بین ۱۸۰۰ تا ۵۰۰۰ نفر را کشت و یک سوم شهر هواراز را ویران کرد. امروز، همان دریاچه ۱۴ برابر بزرگتر شده و جمعیت شهر افزایش یافته است، که تخمین زده میشود ۳۵,۰۰۰ نفر را در مسیر مستقیم یک فاجعه احتمالی آینده قرار داده است.
عوامل محرک متنوع و به طور فزایندهای رایج هستند. سقوط یک قطعه بزرگ یخ به دریاچه، یک رانش زمین، یا حتی تخلیه سریع یک برکه سطحی میتواند باعث شکستن سد شود. این موضوع با ذوب شدن خاک منجمد دائمی (پرمافراست) – زمینی که زمانی به عنوان چسب برودتی دامنههای کوهستانی را در کنار هم نگه میداشت – تشدید میشود. با ذوب شدن آن، ریزش سنگ و ناپایداری دامنهها بیشتر میشود و عوامل محرک جدید و غیرقابل پیشبینی برای سیلهای طغیانی ایجاد میکند.
فراتر از دریاچهها: تهدیدهای پنهان
خطرات فقط از دریاچههای قابل مشاهده ناشی نمیشوند. گاهی اوقات، آب در داخل خود یخچال، در سیستمهای وسیعی از غارها و مجاری یخی جمع میشود. یک تغییر ناگهانی داخلی میتواند باعث شود این آب از پوزه یخچال به بیرون فوران کند، رویدادی که به عنوان سیل مجرای درونیخچالی شناخته میشود. پیشبینی و نظارت بر این موارد دشوارتر است و لایه دیگری از خطر را اضافه میکند.
آیا میتوانیم خطر را کاهش دهیم؟
با توجه به اینکه تخمین زده میشود ۱۰ میلیون نفر در سراسر جهان در مسیر سیلهای طغیانی احتمالی زندگی میکنند، اقدام فوری حیاتی است. محققان و دولتها در حال کار بر روی راهحلها هستند:
- سیستمهای هشدار سریع: در جونو، سازمان زمینشناسی ایالات متحده با دقت حوضچه خودکشی را هنگام پر شدن تحت نظر دارد. در مناطق دیگر، هشدارهای تلفن همراه همراه با دادههای سطح آب در زمان واقعی میتواند دقایق حیاتی برای تخلیه را فراهم کند.
- راهحلهای مهندسی: برخی پروژهها با موفقیت سطح آب دریاچههای خطرناک را پایین آوردهاند. برخی دیگر شامل ساخت سازههای انحرافی مانند دیوارهای گابیونی (قفسهای سیمی پر از سنگ) برای هدایت سیلابها به دور از مناطق مسکونی است.
- آگاهی جامعه: قوانین منطقهبندی که از ساخت و ساز در مناطق پرخطر جلوگیری میکند و کمپینهای آموزش عمومی برای ایمنی بلندمدت حیاتی هستند.
سازمان ملل متحد سال ۲۰۲۵ را سال بینالمللی حفاظت از یخچالهای طبیعی اعلام کرده است، که نشاندهنده تمرکز جهانی بر درک و کاهش این خطرات فزاینده است. داستان جونو یادآوری قدرتمندی است که پیامدهای تغییرات اقلیمی یک تهدید دور از دسترس نیست – آنها همین الان اینجا هستند، مناظر را تغییر میدههند و زندگیها را به خطر میاندازند.
منبع: space.com