تصور کنید امپراتوریای مهمترین سوابق خود را – از آمار تجاری گرفته تا شمارش نیروی کار – نه با جوهر و کاغذ، بلکه با مجموعههای پیچیدهای از ریسمانهای گرهدار ثبت میکرد. این واقعیت امپراتوری اینکا بود، جایی که کیپو (khipu) به عنوان یک شکل پیچیده از اسناد و مدارک عمل میکرد؛ یک صفحه گسترده سهبعدی که از الیاف و حتی موی انسان بافته میشد.
برای مدتها، گزارشهای تاریخی استعمارگران اسپانیایی ما را به این باور رسانده بود که کیپوها ابزار انحصاری طبقهای خاص از بوروکراتهای نخبه مرد به نام کیپوکامایوک (khipukamayuqs) بودهاند. تصور میشد که این مردان با کیپوهای شخصی خود، که کارنامه زندگیشان در گرههای آن ثبت شده بود، به خاک سپرده میشدند. با این حال، تحقیقات جدید و پیشگامانه در حال باز کردن گره این فرض دیرینه است.
مقالهای که اخیراً در مجله Science Advances منتشر شده، نور جدیدی بر این موضوع تابانده است که چه کسانی واقعاً این ابزارهای شگفتانگیز را میساختند و از آنها استفاده میکردند. یک تیم بینالمللی از محققان بر روی یک کیپو با قدمت حدود ۱۵۰۰ میلادی تمرکز کردند و به طور خاص موی انسانی را که برای بافتن ریسمان اصلی آن استفاده شده بود، تجزیه و تحلیل کردند. آنها با استفاده از ترکیبی از تاریخگذاری رادیوکربن و طیفسنجی جرمی نسبت ایزوتوپ، توانستند داستانی درباره صاحب آن را کنار هم بچینند.
تجزیه و تحلیل شیمیایی کربن، نیتروژن و گوگرد در مو، رژیم غذایی فرد را آشکار کرد. این شخص به جای مصرف مقادیر زیادی گوشت و ذرت که غذای اصلی نخبگان اینکا بود، عمدتاً از سبزیجات و غدههای گیاهی تغذیه میکرد. این موضوع قویاً نشان میدهد که سازنده کیپو عضوی از طبقه بالای جامعه نبوده، بلکه یک فرد عادی بوده است.
تجزیه و تحلیل ایزوتوپی بیشتر بر روی سطوح اکسیژن و هیدروژن، تصویری از محل زندگی او را ترسیم کرد. دادهها نشان میدهد که او زندگی خود را در ارتفاعات، بین ۸۵۶۰ تا ۹۱۸۶ فوت بالاتر از سطح دریا، احتمالاً در جایی که اکنون جنوب پرو یا شمال شیلی است، گذرانده؛ یعنی دور از منابع ساحلی. این شواهد جغرافیایی و غذایی، صاحب کیپو را از مراکز قدرت نخبگان دور میکند.
اگرچه یک کیپو به تنهایی نمیتواند تاریخ را بازنویسی کند، اما محققان معتقدند این کشف قویاً «نشان میدهد که مردم عادی در تولید کیپوهای اینکا مشارکت داشتهاند.» این شواهد علمی همچنین از منابع تاریخی بومی که مدتها نادیده گرفته شده بودند، حمایت میکند. در قرن شانزدهم، فلیپه گوآمان پوما د آیالا، نجیبزاده و وقایعنگار کچوا، نوشته بود که زنان اینکا نیز از کیپو برای «ثبت همه چیز» استفاده میکردند. این یافته جدید به تأیید چنین گزارشهایی کمک میکند و نشان میدهد که ثبت سوابق در امپراتوری اینکا احتمالاً یک عمل بسیار گستردهتر و فراگیرتر از آنچه قبلاً تصور میشد، بوده است.
منبع: Popular Science